تأملی پیرامون واقعیتهای میدان اربعین ؛ در میانه ی رویکرد های ایجابی و سلبی

https://qudsonline.ir/x9Mnx

« پیاده روی زیارتی اربعین» که به عنوان پدیده ی مناسکی دهه ی اخیر جوامع شیعی از آن نام برده شده است؛ از وجوه مختلف اجتماعی، فرهنگی،تاریخی، سیاسی و اقتصادی قابل بررسی می باشد و ضرورت دارد صاحبنظران ، پژوهشگران و مراکز علمی و دانشگاهی با اتکاء به روشهای مناسب به مطالعه این وجوه مختلف پرداخته و ضمن تبیین کارکردهای مثبت و پتانسیلهای موجود آن، تلاش کنند نقاط خطر و آسیبزایی که متوجه این پدیده رو به گسترش قرن است شناسایی شود.

نگاهی اجمالی به فعالیتهای انجام شده در سالهای اخیراما نشانگر نوعی سردرگمی، نا هماهنگی، تضاد و کشمکش در این حوزه ی مطالعاتی جدید است .در این میان طبق معمول، تقابل میان دوگفتمان سیاسی حاکم بر جامعه ی ایران، بیش از سایر عوامل، چالش برانگیز و مانع تجمیع و همگرایی فعالیتهای علمی در فضاهای علمی -آکادمیک ما در حوزه ی اربعین بوده است؛ دوقطبی که به جرأت می توان گفت بیشتر عرصه های اجتماعی را متأثر ازخود ساخته است.

در این فضا طی سالهای اخیر ما از یک سو شاهد فعالیتهایی بوده ایم که به جنبه ی ترویجی مطالعات اربعین توجه بیشتری داشته مثلا" :برگزاری برنامه هایی مانند همایشهای علمی بین المللی اربعین (سالهای 1396 تا 1402) در دانشگاه علامه طباطبایی، سلسله برنامههای کمیته فرهنگی آموزشی ستاد اربعین در سال 1398 ( با همکاری دانشگاههای کربلا، مستنصریه، واسط، بغداد، کوفه، دانشگاه امام صادق(ع))، تأسیس انجمن علمی بین المللی اربعین در سال 1398.
مرور کلی این برنامه ها نشان می دهد که ادبیات و محتوای خروجی ایندسته از فعالیتهای فکری و دانشگاهی جنبه ی ایجابی داشته و محورهای اصلی مقالات ارائه شده در دوره های مختلف همایش بین المللی اربعین در دانشگاه علامه طباطبایی شامل این موارد بوده است : ابعاد تمدنی عاشورا و اربعین، اربعین و قدس شریف، اربعین و تمدن نوین اسلامی، پیام جهانی اربعین، الگوی اربعین در تمدن جهان اسلام، ظرفیتهای بینالمللی اربعین، ظرفیتهای ارتباطاتی و رسانهای اربعین، اربعین یک نشانهشناسی نوین در شناخت خداوند و تجلی ولایت معصومان، نقش زنان در تمدنسازی اسلامی به تبعیت از الگوی زینب(س)، ناکارآمدی روابط معمول و حاکمیت دولت قلبها در اربعین، اربعین سنتزهایی به سوی تجربه و همبستگی معنوی، الگوی پیادهروی اربعین الگویی، مبتنی بر مشارکت و خدمت و اربعین، مقاومت، امنیت و همگرایی، اربعین، امنیت،مقاومت و نقش سردار شهید سلیمانی و ابومهدی المهندس ،اربعین، انسجام و وحدت ملتها، اربعین و همگرایی جهان عدالتخواه در مقابله با استعمار جهانی ،اربعین و تقویت همسایگی ، اربعین به منزلۀ میراث مشترک بشریت، اربعین و حق بر همبستگی در نظم بینالمللی حقوق بشر ، اربعین و فرهنگ ایثار و شهادت ، اربعین؛ فراملی شدن و تحولات جهان اسلام ، اربعین و سبک زندگی، اربعین و هویت، اربعین؛ فرهنگ، هنر و رسانه، اربعین؛ گروه ها و سرمایه اجتماعی، اربعین و نیازهای معنوی، روانی و تربیتی و ... اربعین؛ سیاست و روابط بینالملل، اربعین؛ مطالعات فرهنگی – اجتماعی، اربعین؛ مطالعات مدیریتی – اقتصادی، اربعین؛ الهیات و فلسفه ، اربعین؛ هنر و ادبیات، اربعین؛ روانشناسی و سلامت، اربعین و علوم ارتباطات
اربعین و تجربه زیسته
همان طور که مشاهده می شود محورهای ارائه شده نشاندهنده نوعی تکبعدینگری به پدیده اربعین؛ توجه صرف به وجه ایجابی موضوع و تلاش برای ترویج و تبلیغ آن است. اگرچه پیادهروی زیارتی اربعین در شکل تازه و نوظهورش و با گسترش روزافزون در میان کشورهای مختلف جهان، پدیدهای شگرف و فرصتی بینظیر برای شیعیان، مسلمانان و پیروان ادیان مختلف در جهت وحدت و حقطلبی است اما این واقعیت نباید باعث عدم توجه به آسیبشناسی این پدیدار و نگاه عمیق نسبت به پرسشهای پیرامونی آن باشد.
یکی از دلایل مهم مغفول ماندن آسیب شناسی موضوع ((پیاده روی اربعین))در این مجموعه ها، تعیین اهداف و برنامه ریزی های از پیش تعیین شده و بدون مطالعه است. اهداف ، برنامه ها و سیاست گذاریهایی که به طور مستقیم از سوی نهادهای رسمی بالادستی تعیین می شود. ضمن اینکه در مرحله ی عملیاتی نمودن طرح ها، برنامه ها و همایشها بر نوع و رویه ی انتخاب افراد تصمیم گیرنده و گردانندگان این مجموعه ها نیز اشکالاتی وارد است؛ چرا که معمولا" به اندازه ی انجمنهای علمی دانشگاهی، ضوابط سختگیرانه ی متکی به فعالیتها و رزومه ی علمی وجود ندارد-اگر چه سخت گیری های مذکور هم موجد انحصار برای اساتید خاص و با نفوذ دانشگاهها است- بنابراین معمولا"افراد به راحتی و بر اساس رابطه در این مجموعه ها جذب می شوند.
از سوی دیگر ما با طیفی ازپژوهشگران و صاحبنظران مستقل دانشگاهی نیز مواجهه هستیم که در نقطه ی مقابل دسته ی اول ، بیشترین تأکید و دغدغه اشان در بررسی انتقادی موضوع ((پیاده روی زیارتی اربعین)) و تعمق در لایه های پنهان این پدیده ی نوظهور است و بر خلاف دسته ی نخست، آنقدر در آسیب شناسی و نقد پیرامون ((فضای مناسکی پیاده روی اربعین)) به عنوان یک ابژه ی مطالعاتی غرق شده اند که نه تنها به تبیین کارکردهای انسجام بخش آن نمی پردازند( شبیه آنچه که امیل دورکیم جامعه شناس در تبیین اهمیت مناسک و کارکرد آن در تجمیع مؤمنان در سپهری مقدس و همبسته نمودن آنها مطرح کرده است) بلکه پرداختن به آن را کاری ویترینی و سفارشی قلمداد می کنند و پژوهشگران این حوزه را وابستگان به گفتمان سیاسی حاکمیت قلمداد می کنند و از اینرو خروجی تلاشهای مطالعاتی آنها را با سویافتگی سیاسی تفسیر می نمایند.
بنظر می رسد این دسته از فعالان و صاحبنظران دانشگاهی، از درک همدلانه ی سوژه های مورد مطالعه اشان ناتوان شده اند ؛ چرا که در رفت و برگشت میان نظریه و میدان، دچار «سویافتگی» شده اند ؛ سویافتگی که ناشی از تقابل دوگفتمان سیاسی حاکم بر جامعه ی ایران و به تبع آن اپوزیسیون و روشنفکران و لایه ای از قشر دانشگاهی است.
درگفتمان انتقادی این دسته از پژوهشگران حوزه ی مطالعاتی دین، دال محوری؛ نقد به((دینداری عامیانه)) و ((استفاده ی ابزاری از دین)) است که با مضامینی مانند: ساختگی و ذوقی بودن مناسک عامه، فربه شدن مناسک، علاقه ی عامه به ساختن عشق و اسطوره، بی توجهی عامه به صحت و اعتبار روایات، علاقه ی عامه به باور گزاره های غالیانه در دین ، بار نمودن مفاهیم سیاسی و ایدئولوژیک بر پدیده ی پیاده روی اربعین و ... بیان می شود .
و اما در مجموع می توان گفت : این دو دسته از فعالان در فضای دانشگاهی در هیچ نقطه ای به مرحله ی گفتگو باهم نرسیده اند ؛چه در مرحله ی شکل دهی به دیدگاه وانتخاب رویکرد و چه در مرحله ی بسط دیدگاههای خود و ارائه ی آن به افکار عمومی جامعه؛ چرا که مانند شهروندان عادی ، در تله ی تخاصم دائمی دوگفتمان سیاسی رایج جامعه، محصور مانده اند و از اینرو قادر به ارائه ی تحلیل های بیطرفانه و علمی نیستند؛ حال آنکه از قشر تحصیلکرده و متخصص جامعه که تولید کننده ی فکر و اندیشه است انتظار می رود که مسیرهای منتهی به فهم و درک متقابل افکار و اندیشه ها را به روی اقشار مختلف جامعه بگشاید.
در پایان به عنوان نمونه به برخی از مقولات اجتماعی که در میدان اربعین وجهی پروبلماتیک یافته است اشاره می شود ؛ این موارد از آخرین مشاهدات نگارنده در میدان اربعین امسال استخراج شده است:

- آسیب کم رنگ شدن صبغه مردمی فضای اربعین و خطر رسمی و حاکمیتی شدن ساز و کارها و مناسبات
- احساس خطر عراقیها در مورد تولیت عتبات و مدیریت فضای اربعین بخاطر برخی از دخالتهای نا بجا و مخرب
- هجمه به برخی از مراجع دینی عراق از سوی ایرانی ها
- احساس خطر عراقی ها از حضور روز افزون جمعیت ایرانی در اربعین
- محصور نمودن آيين اربعین به شيعيان و تقویت تعصبات شیعی
- تأثیر منفی کثرت جمعیت و ازدحام افراد در محدوده های حرم های مقدس بر حال و هوای معنوی آنها
- تأثیر ازدحام و غیر متعادل شدن جمعیت در شهرهای مقدس عراق بر کم رنگ شدن اخلاقیات و ویژگیهای آرمانشهری پیاده روی اربعین نسبت به گذشته
-کم بودن امکانات رفاهی نسبت به انبوه جمعیت و در مضیغه قرار گرفتن زائران در شهرهای مقدس
- اطراق غیر متعارف ایرانیان در شهرهای مقدس و ایجاد مشکلات عدیده برای میزبان
- توهین آمیز بودن رفتار برخی از عراقی ها نسبت به ایرانی ها (به ویژه زنهای مسن و کم اطلاع تر )بخاطر توقف بیش از اندازه در شهرهای مقدس و ایجاد ازدحام و مشکلات برای ساکنان عراقی
- رفتار تلافی جویانه ی برخی از عراقی ها نسبت به زائران اربعین ؛ در قبال بی احترامی ایرانی ها به عراقی ها در هنگام سفر به قم و مشهد و ...
- بی نظمی و هول زدن برای گرفتن امکانات، اسراف، تبذیر و حیف و میل موادغذایی توسط برخی از افراد
- بی توجهی نخبگان دانشگاهی به آسیبهای رویداد اربعین

کویریات...